Nowy opis prehistorii basenu Morza Bałtyckiego dzięki lokalnej nauce w Estonii
Archeologia biomolekularna od dawna była dziedziną rozwijaną i zgłębianą w niewielkiej liczbie dużych laboratoriów położonych w Europie Zachodniej. Aby rozwiązać problem braku równowagi, zespół działający przy Uniwersytecie w Tartu w Estonii zrealizował finansowany ze środków Unii Europejskiej projekt PaleoMIX(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Prowadzone badania skupiały się na przebiegu procesu neolityzacji - przejścia od zbieractwa do rolnictwa - we wschodniej części basenu Morza Bałtyckiego.
Demokratyzacja archeologii biomolekularnej
„Udało nam się dowieść, że najnowocześniejsze badania w zakresie archeologii biomolekularnej mogą być realizowane poza tradycyjnymi ośrodkami doskonałości, inspirując innych badaczy do budowania podobnego potencjału w regionach, gdzie takie badania pozostawały dotychczas poza zasięgiem”, zauważa Mari Tõrv, koordynatorka projektu. Źródłem inspiracji były trzy kluczowe elementy. Podstawą były dotychczasowe prace Uniwersytetu w Tartu dotyczące dziedziny archeologii biomolekularnej, w tym laboratorium starożytnego DNA(odnośnik otworzy się w nowym oknie) oraz nowe laboratorium archeochemiczne(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Uczelnia zatrudnia ponadto wyjątkowy zespół międzynarodowych naukowców i pracowników naukowych powracających z wymian zagranicznych z nowymi kompetencjami i nową wiedzą specjalistyczną. Impulsem do działania był powrót do koncepcji niesfinansowanych badań w ramach działania „Maria Skłodowska-Curie” opartej na partnerstwach instytucjonalnych z Uniwersytetami w Kopenhadze, Burgos i Yorku, które umożliwiły ich realizację.
Badania prehistorycznego życia dzięki archeologii biomolekularnej
Aby zbadać proces neolityzacji we wschodniej części basenu Morza Bałtyckiego, naukowcy zastosowali nowatorskie metody biomolekularne i bioarcheologiczne do analizy ceramiki i szczątków ludzkich, co pozwoliło na uzyskanie nowego wglądu w prehistoryczne życia. „Analizy lipidów znalezionych wśród szczątków ceramicznych wykazały, że produkty mleczne pojawiły się w regionie wraz z pierwszymi społecznościami rolniczymi. Analizy proteomiczne pozwoliły wskazać gatunki zwierząt, których mleko przetwarzano w tych naczyniach”, wyjaśnia Tõrv. Analiza izotopowa związków znalezionych wśród szczątków ludzkich wykazała, że przejście do rolnictwa nie było proste - pierwsi rolnicy nadal spożywali znaczne ilości ryb. To odkrycie nie było widoczne w analizach izotopowych próbek zbiorczych. Dzięki zastosowaniu zróżnicowanych metod, w tym techniki ZooMS(odnośnik otworzy się w nowym oknie), SPIN, analiz izotopów stabilnych poszczególnych aminokwasów, datowania radiowęglowego metodą AMS oraz bioinformatyki, zespół projektu PaleoMIX doprecyzował chronologię tej transformacji i dostarczył nowych informacji na temat popularyzacji rolnictwa w północnej Europie.
Międzynarodowy ośrodek badawczy
Poza działalnością badawczą zespół projektu PaleoMIX postawił sobie za cel uczynienie Uniwersytetu w Tartu uznanym ośrodkiem archeologii biomolekularnej w regionie Morza Bałtyckiego. Do sukcesu tego przedsięwzięcia przyczyniły się działania skupione na budowaniu potencjału, badaniach, zaangażowaniu społeczności oraz etycznym przywództwie. Szkolenia pracowników, wymiana wiedzy oraz nowe urządzenia znacznie wzmocniły potencjał badawczy uczelni. Wszystkie te Inwestycje przełożyły się na wyniki naukowe. Zastosowanie nowatorskich metod biomolekularnych pozwoliło wyciągnąć nowe wnioski na temat życia w odległej przeszłości, diety, mobilności oraz interakcji między ludźmi i środowiskiem. Międzynarodowa rozpoznawalność projektu wzrosła w 2023 roku, gdy zespół zorganizował 10. edycję konferencji Międzynarodowego Towarzystwa Archeologii Biomolekularnej, która zgromadziła przeszło 400 naukowców z całego świata. Stabilność i trwałość oddziaływania projektu PaleoMIX gwarantuje otwarty kurs internetowy „Unlocking the Past: Basics of Biomolecular Archaeology” („Badanie przeszłości: podstawy archeologii biomolekularnej”) dla studentów i pracowników naukowych. Badacze opracowali także kodeks postępowania dotyczący inwazyjnego pobierania próbek biomolekularnych, który stanowi podwaliny pod zrównoważone i odpowiedzialne praktyki badawcze.
Lokalne badania i ich wpływ na tożsamość europejską
„Nasze prace stanowią istotny wkład w ochronę europejskiego dziedzictwa kulturowego - umożliwiają analizę i interpretację zbiorów archeologicznych z basenu Morza Bałtyckiego przez społeczności i kraje, z których pochodzą”, stwierdza Tõrv. To przekłada się na lokalne działania ukierunkowane na ochronę dziedzictwa kulturowego i wspiera procesy podejmowania świadomych decyzji dotyczących jego ochrony. Prace realizowane w ramach projektu PaleoMIX przyczyniły się również do bardziej kompleksowego zrozumienia historii Europy poprzez włączenie nowych danych pochodzących ze wschodniej części basenu Morza Bałtyckiego do debaty na temat europejskiej prehistorii. Badacze wykazali, że wspólne dziedzictwo Europy opiera się na różnorodności regionalnych doświadczeń i tradycji kulturowych. Choć główne prace w ramach projektu dobiegły końca, wciąż trwa publikacja opracowań naukowych zrealizowanych w ramach projektu. Trwają także prace nad uruchomieniem wspólnego programu studiów magisterskich z zakresu archeologii biomolekularnej we współpracy ze wszystkimi partnerami projektu.