Nowe leki wymierzone w wirusa Zika
Wirusy, które atakują mózg i ośrodkowy układ nerwowy, stanowią coraz poważniejsze zagrożenie o niewyobrażalnej skali – boleśnie się o tym przekonaliśmy po wybuchu epidemii wirusa Zika. Podobnie jak wirusy denga i chikungunya, wirus Zika jest przenoszony przez komary. Jednak w przeciwieństwie do innych wirusów, które przenikają przez barierę krew–mózg i wywołują poważne zaburzenia neurologiczne, wirus Zika może zakażać zarówno osobę dorosłą, jak i płód, jeśli zakażenie dotyczy kobiety w ciąży. „Zika jest szczególnie niebezpieczny, ponieważ u zakażonej kobiety w ciąży może przenikać przez barierę krew–łożysko, a następnie przez rozwijającą się barierę krew–mózg płodu, prowadząc do małogłowia oraz ciężkich zaburzeń neurologicznych u noworodków”, wyjaśnia Miguel Castanho, profesor Akademii Medycznej w Lizbonie(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Kłopot w tym, że 98% dostępnych leków nie przenika przez barierę krew–mózg, nie mówiąc już o barierze krew–łożysko, co oznacza, że nie są one w stanie leczyć poważnych chorób związanych z ośrodkowym układem nerwowym. Wkrótce może się to jednak zmienić, między innymi dzięki pracom prowadzonym w ramach finansowanego ze środków UE projektu NOVIRUSES2BRAIN(odnośnik otworzy się w nowym oknie).
Cząsteczki penetrujące barierę krew–mózg i krew–łożysko
Aby chronić zarówno gospodarza, jak i płód przed wirusem Zika, badacze musieli znaleźć lek, który mógłby przeniknąć do mózgu matki oraz jej łożyska. „Musieliśmy znaleźć lek, który mógłby pełnić podwójną funkcję i przenikać zarówno przez barierę krew–mózg, jak i barierę krew–łożysko, aby skutecznie eliminować wirusa po obu stronach tych barier, również w okresie ciąży”, mówi Castanho, który pełnił rolę koordynatora projektu. Jednym z takich obiecujących leków są koniugaty peptydowo-porfirynowe (ang. peptide-porphyrin conjugates, PPC). Z badań przeprowadzonych w ramach projektu NOVIRUSES2BRAIN(odnośnik otworzy się w nowym oknie) wynika, że PPC – a w szczególności PP-P1 – nie tylko są w stanie przeniknąć zarówno przez barierę krew–mózg, jak i krew–łożysko, ale także są skuteczne przeciwko wirusowi Zika. „Koniugacja peptydu z porfiryną stanowi obiecującą strategię terapeutyczną, mogącą wypełnić istniejącą lukę w leczeniu zakażeń wirusem Zika”, zauważa Castanho. Zespół projektu przyczynił się do zaprojektowania dwóch cząsteczek zdolnych do przenikania przez bariery krew–mózg i krew–łożysko, które po szczegółowych badaniach na zwierzętach potwierdzających ich bezpieczeństwo i skuteczność spełniają wszystkie kryteria rozpoczęcia badań z udziałem ludzi.
Nie tylko Zika
Chociaż projekt koncentrował się na wirusie Zika, badania przeprowadzone w jego ramach mają znacznie szerszy wpływ. Na przykład, opracowane leki mogą być stosowane do jednoczesnego zwalczania wirusów Zika, denga i chikungunya, natomiast zastosowane metody dostarczania leków do mózgu i łożyska mogą otworzyć nowe możliwości leczenia innych chorób, w tym nowotworów złośliwych zlokalizowanych w mózgu, takich jak guzy, a także choroby Alzheimera. Prace wykonane przez badaczy z projektu pomogą również zwiększyć gotowość Europy na wypadek pandemii. „Udało nam się opracować lek przeciwwirusowy o szerokim spektrum działania, który może być stosowany zarówno przeciwko obecnie znanym, jak i nowo pojawiającym się wirusom, a tym samym może przynieść korzyści obecnym pacjentom oraz przyszłym ofiarom pandemii”, podsumowuje Castanho. „Dostarczyliśmy również wiedzę, którą inni mogą wykorzystać do tworzenia leków o lepszym potencjale przenikania do mózgu i łożyska”. Badacze pracują obecnie nad przeniesieniem proponowanych w ramach projektu leków z fazy przedklinicznej do badań klinicznych.