Nowe strategie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego
Podwodne dziedzictwo kulturowe — od starożytnych portów po zabytkowe wraki statków — stanowi niezwykłą, ale bardzo wrażliwą część naszej wspólnej historii. Chociaż międzynarodowe ramy, takie jak Konwencja UNESCO w sprawie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, ustanawiają ważne zasady, nadal istnieje znaczna luka między wytycznymi a ich praktycznym wdrażaniem. „Wiele zatopionych stanowisk stoi w obliczu zagrożeń środowiskowych, takich jak zmiany klimatyczne, korozja i wpływ człowieka”, wyjaśnia koordynator projektu TECTONIC(odnośnik otworzy się w nowym oknie) Mauro La Russa z Uniwersytetu Kalabryjskiego(odnośnik otworzy się w nowym oknie) (UniCal) we Włoszech. „Jednak często brakuje odpowiednich systemów monitorowania i dokumentacji, odpowiednich materiałów ochronnych i kompleksowych strategii zarządzania”. Świadomość społeczna wartości podwodnego dziedzictwa jest również ograniczona, częściowo dlatego, że większość z zabytków pozostaje fizycznie niedostępna dla większości ludzi.
Wyzwania związane z ochroną i cyfryzacją
Projekt TECTONIC określił zatem dwa kluczowe cele: zwiększenie możliwości ochrony i dokumentowania UCH oraz podniesienie wiedzy o tych zabytkach wśród decydentów, interesariuszy i ogółu społeczeństwa. Aby to osiągnąć, projekt, realizowany przy wsparciu programu działania „Maria Skłodowska-Curie”(odnośnik otworzy się w nowym oknie), połączył wiedzę specjalistyczną z zakresu ochrony przyrody, monitorowania środowiska, technologii cyfrowych, sztucznej inteligencji i zaangażowania publicznego. „Wybrano trzy obszary pilotażowe, aby przetestować nasze metodologie w różnych warunkach środowiskowych” — mówi badaczka projektu Michela Ricca, również z UniCal. „Były to: starożytny port w Eginie i zatopione szczątki w Epidauros w Grecji; morski obszar chroniony Capo Rizzuto we Włoszech; oraz wrak statku Emma w zatoce Nuevo w pobliżu Puerto Madryn w argentyńskiej Patagonii”. W miejscach tych przeprowadzono badania archeologiczne i środowiskowe. Zebrano dane klimatyczne i środowiskowe, którym towarzyszyła zaawansowana dokumentacja 3D, z wykorzystaniem fotogrametrii i optoakustycznych technik w wielu rozdzielczościach. Metody te umożliwiły zespołowi projektowemu przeprowadzenie szczegółowego mapowania i cyfrowej rekonstrukcji zatopionych struktur.
Ocena ryzyka i planowanie interwencji
Kluczowym sukcesem projektu była wymiana wiedzy specjalistycznej między różnymi krajami i obszarami badawczymi. Jak wyjaśnia La Russa: „Dzięki wyjazdom naukowym i dedykowanym działaniom szkoleniowym naukowcy i specjaliści mogli dzielić się metodologiami, podejściami technologicznymi i praktykami ochrony”. W ramach projektu przetestowano również system wspomagania decyzji, który integruje monitorowanie środowiska i sztuczną inteligencję, aby dostarczać ważnych danych na potrzeby oceny ryzyka i planowania interwencji na podstawie dowodów naukowych. Kolejnym osiągnięciem było opracowanie zrobotyzowanych systemów zdolnych do usprawnienia działań kontrolnych i dokumentacyjnych przy jednoczesnym zmniejszeniu ryzyka operacyjnego i kosztów. „Jednocześnie postępy w strategiach konserwatorskich i technologiach cyfrowych zwiększyły zarówno dokładność badań, jak i zdolność do przekazywania złożonych danych archeologicznych szerszej publiczności” — dodaje La Russa. Dzięki działaniom upowszechniającym projekt znacznie zwiększył świadomość społeczną na temat wartości i kruchości podwodnego dziedzictwa kulturowego.
Budowanie świadomości i odpowiedzialności
Kolejne kroki obejmują konsolidację i dalszy rozwój narzędzi i metodologii, które zostały ulepszone lub stworzone podczas projektu. Zastosowanie tych metod w różnych kontekstach środowiskowych i archeologicznych pomoże również poszerzyć stan wiedzy i potwierdzić niezawodność i elastyczność tych metod. „Poprzez integrację naszych technologii i podejść z polityką zarządzania dziedzictwem, nasze wyniki będą stopniowo przechodzić od fazy walidacji eksperymentalnej do praktycznego, rutynowego zastosowania”, wyjaśnia Ricca. „Dzięki temu prace prowadzone w ramach projektu mogą nadal wywierać długoterminowy wpływ na ochronę, monitorowanie i zrównoważone zarządzanie podwodnym dziedzictwem kulturowym”. Ponadto nowe sposoby odkrywania UCH, wykorzystujące stale rozwijające się technologie cyfrowe, mogą uczynić te miejsca bardziej dostępnymi dla wszystkich, jednocześnie przekształcając dogłębne zrozumienie dziedzictwa w działania na rzecz jego świadomości, integracji i wspólnej odpowiedzialności.
