Nauka obywatelska i prawo chronią środowisko
W Europie obowiązują rygorystyczne przepisy dotyczące ochrony środowiska, jednak ze względu na ograniczone możliwości samorządy i organy administracji nie są w stanie stale monitorować każdej rzeki, każdego lasu ani zakładu przemysłowego. W związku z tym to mieszkańcy jako pierwsi dostrzegają zanieczyszczenia, pożary lub zmiany w środowisku. Z drugiej strony przesyłane przez nich dane nie zawsze spełniają wymogi, dzięki którym mogą posłużyć jako podstawa do podjęcia działań przez odpowiednie organy. Zespół finansowanego ze środków Unii Europejskiej czteroletniego projektu ENFORCE(odnośnik otworzy się w nowym oknie), który niedawno osiągnął półmetek prac, łączy obywateli, przedstawicieli środowisk akademickich, organizacje ekologiczne, dostawców technologii i organy administracji publicznej. Jego celem jest przetwarzanie obserwacji w dane, z których mogą skorzystać organy regulacyjne.
Wspólne działania na rzecz egzekwowania przepisów środowiskowych
W ramach ośmiu studiów przypadków w siedmiu krajach zespół monitoruje zanieczyszczenia, jakość wody, skażenie gleby, gospodarkę leśną, odpady, różnorodność biologiczną oraz przestępstwa przeciwko środowisku. „Działania te już teraz mają wpływ na procesy decyzyjne w zakresie regulacji, a jednocześnie dowodzą, że przestrzeganie przepisów dotyczących ochrony środowiska jest ściśle powiązane ze zdrowiem publicznym i stanem naszych maist”, zauważa Chrysi Laspidou, profesor inżynierii lądowej na Uniwersytecie Tesalii i koordynatorka naukowa projektu ENFORCE. W East Devon 100 wolontariuszy przeprowadziło blisko 3 850 badań jakości wody. Dane te zostały zestawione z danymi Agencji Ochrony Środowiska oraz zdjęciami satelitarnymi w celu wskazania obszarów charakteryzujących się najwyższym poziomem zanieczyszczenia. Agencja analizuje obecnie, jak dane generowane przez mieszkańców mogą wpływać na decyzje organów regulacyjnych. „W Barcelonie trzy wielostronne grupy robocze zajmujące się różnorodnością biologiczną mórz, pozostałościami tytoniu i odpadami po e-papierosach oraz zanieczyszczeniem morza chusteczkami nawilżanymi dołączyły do miejskiego Biura Nauki Obywatelskiej, gdzie wspólnie działają na rzecz opracowywania metod monitorowania tych zjawisk”, dodaje Laspidou. Osobna grupa robocza bada możliwość zastosowania zasad rozszerzonej odpowiedzialności producenta(odnośnik otworzy się w nowym oknie) w odniesieniu do tych odpadów.
Wskazanie podstaw sukcesu i istniejących luk
Żywe laboratoria zajmujące się poszczególnymi studiami przypadków wspierają uzgadnianie wspólnych priorytetów z lokalnymi interesariuszami i pomagają w budowaniu zaufania. Rozpoczęcie procesu od potrzeby związanej z zapewnieniem zgodności z przepisami umożliwia dostosowanie działań technicznych. Gdy samorządy są zaangażowane w proces określania sposobu gromadzenia danych w ramach nauki obywatelskiej, są również bardziej skłonne do ich uwzględniania. Mieszkańcy są z kolei bardziej zainteresowani udziałem, gdy widzą, że gromadzone dane są wykorzystywane w praktyce. Z tego powodu istotne znaczenie ma przekazywanie informacji zwrotnych. Pierwszy etap prac w ramach projektu zwrócił uwagę na zróżnicowanie przepisów dotyczących danych i dowodów w postępowaniach karnych pomiędzy poszczególnymi państwami, a także różnice w dostępności danych urzędowych lub historycznych. Badacze dowiedli, że połączenie danych przekazywanych przez mieszkańców, gromadzonych przez urzędy i danych satelitarnych zapewnia pełniejszy obraz sytuacji niż jakiekolwiek pojedyncze źródło.
Badanie gotowości danych
„Dane generowane przez mieszkańców nie muszą być gotowe do wykorzystania w sądzie – mogą służyć jako sygnał ostrzegawczy lub wskazanie do przeprowadzenia kontroli na długo przed podjęciem kroków prawnych. Aby umożliwić wykorzystywanie danych w ten sposób, w ramach projektu ENFORCE powstają zasady pozwalające na ustalenie poziomu gotowości danych do wykorzystania ich w celu egzekwowania przestrzegania przepisów środowiskowych (EC-DRL). Inspiracją dla tego systemu stanowiła skala poziomu gotowości technologicznej”, wyjaśnia Laspidou. Ocena EC-DRL wskazuje stopień gotowości określonego zbioru danych do wykorzystania w określonym celu. W ramach projektu powstają także narzędzia cyfrowe, a istniejące rozwiązania są dostosowywane do nowych potrzeb. Jednym z przykładów jest rozwiązanie GeoQuest(odnośnik otworzy się w nowym oknie), służące do zgłaszania pożarów lasów i nielegalnego składowania odpadów. Narzędzie oparte na wyjaśnialnej sztucznej inteligencji(odnośnik otworzy się w nowym oknie) pomaga użytkownikom analizować zdjęcia odpadów i gatunków, a także umożliwia sprawdzenie, na jakiej podstawie opierają się wnioski modelu. Wszystkie dane i narzędzia są zgodne z zasadami FAIR oraz wpisują się w założenia unijnej inicjatywy Przestrzeni Danych Zielonego Ładu.
Rozwiązania umożliwiające powielanie i zwiększanie skali działań
Obecnie konsorcjum projektu opracowuje na podstawie planów działania opartych na studiach przypadków szersze wytyczne dotyczące powielania tych działań, którym będą towarzyszyć jednolite protokoły zapewniające spójność gromadzenia danych i sporządzania sprawozdań przez ochotników. Platforma ENFORCE Plaza, która stanowi internetowe centrum aktywności w ramach projektu, zapewni użytkownikom oraz mieszkańcom dostęp do danych dotyczących środowiska oraz map, narzędzi do zgłaszania, analiz prawnych, materiałów szkoleniowych oraz przykładów udanych realizacji. Ponadto zespół projektu ENFORCE współpracuje z zespołami innych projektów, takich jak MoRe4nature, a dodatkowo przekazuje dane z myślą o realizacji celów strategicznych Unii Europejskiej, w tym aktu w sprawie gospodarki o obiegu zamkniętym. Nauka obywatelska nie ma na celu zastępowania pracy władz i samorządów. Rozszerza wyłącznie ich zasięg dzięki częstym obserwacjom na szczeblu lokalnym. „Zespół projektu ENFORCE(odnośnik otworzy się w nowym oknie) łączy obserwacje mieszkańców i działania podejmowane przez organy administracji, analizując funkcjonowanie systemu egzekwowania przepisów środowiskowych opartego na współpracy oraz możliwość powielania działań w innych miejscach”, podsumowuje Laspidou.