Wspieranie uczestnictwa mieszkańców i społeczności w zapewnianiu zgodności z przepisami dotyczącymi ochrony środowiska
Obecnie na całym świecie obowiązuje szereg lokalnych i międzynarodowych regulacji oraz przepisów dotyczących zanieczyszczenia środowiska, różnorodności biologicznej i wylesiania. Zapewnienie zgodności z przepisami środowiskowymi to zbiór działań obejmujących promowanie, monitorowanie i egzekwowanie przepisów. Obecnie jednak skuteczność tego procesu pozostawia wiele do życzenia ze względu na ograniczoną świadomość i opóźnienia we wdrażaniu. Naukowcy-wolontariusze mogą pomóc w wypełnieniu tej luki dzięki danym, wiedzy i działaniom, jednocześnie umożliwiając mieszkańcom egzekwowanie odpowiedzialności decydentów. Zapewnianie zgodności z przepisami w zakresie ochrony środowiska wymaga współpracy mieszkańców, społeczności i odpowiednich organów na równych warunkach przy wspólnej odpowiedzialności za proces. Zespół finansowanego ze środków Unii Europejskiej projektu MoRe4nature(odnośnik otworzy się w nowym oknie) pracuje do grudnia 2027 roku nad kładzeniem podwalin pod nowy proces(odnośnik otworzy się w nowym oknie) w oparciu o włączanie danych generowanych przez mieszkańców oraz działań obywatelskich do procesu.
Elastyczna, pięcioetapowa metoda
Wykorzystując podejście oparte na badaniach w działaniu(odnośnik otworzy się w nowym oknie), zespół projektu MoRe4nature testuje i udoskonala opracowaną przez siebie metodykę w ramach 40 rzeczywistych studiów przypadków z terenów Europy, Ameryki Łacińskiej, Azji i Afryki. Opracowane metody i narzędzia mają na celu zwiększanie potencjału, wypełnienie luk w danych, umożliwienie dodawania danych do europejskich platform, kształtowanie strategii oraz uświadamianie pilności podjęcia działań. Metoda edukacji społecznej opracowana w ramach projektu obejmuje pięć etapów, a jej struktura i elastyczność pozwalają na dopasowanie założeń do lokalnych warunków. Do tej pory projekt MoRe4nature połączył 70 inicjatyw naukowych z udziałem naukowców-wolontariuszy oraz 70 organów i agencji krajowych na czterech kontynentach.
Historie sukcesów z Irlandii i Polski
W Irlandii organizacja Coastwatch przeprowadziła badania wybrzeży w całym kraju w celu sprawdzenia zgodności z artykułem 5 unijnej dyrektywy w sprawie jednorazowych wyrobów z tworzyw sztucznych. Dane gromadzone przez mieszkańców od 2020 roku pozwoliły na ujawnienie luk w egzekwowaniu przepisów i dowiodły wzrostu liczby zakazanych produktów z tworzyw sztucznych jednorazowego użytku w 2024 roku. „Zebrane w ten sposób dowody stały się przyczynkiem do analizy obowiązków w zakresie egzekwowania przepisów oraz zapoczątkowały kampanię Agencji Ochrony Środowiska mającą na celu wyeliminowanie zakazanych produktów z tworzyw sztucznych jednorazowego użytku na poziomie hurtowym. Ponadto dane dotyczące zakazanych produktów z tworzyw sztucznych jednorazowego użytku zebrane przez Coastwatch zostały uwzględnione w krajowej strategii monitorowania w związku z dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej. Import zakazanych produktów z tworzyw sztucznych jednorazowego użytku na poziomie detalicznym jest nadal możliwy i atrakcyjny gospodarczo, jednak to dopiero początek”, wyjaśnia Uta Wehn, koordynatorka projektu z ramienia Instytutu Edukacji Wodnej w Delfcie(odnośnik otworzy się w nowym oknie). W Polsce zespół projektu MoRe4nature bada jak odczyty jakości powietrza z czujników utrzymywanych przez mieszkańców mogą uzupełniać oficjalne sieci monitorowania, wspomagać ocenę poziomu zanieczyszczenia powietrza oraz jego prognozowanie. Odpowiednie organy zachęcają mieszkańców do monitorowania jakości powietrza i rozważają możliwość wykorzystania pasywnych czujników dwutlenku azotu jako istotnej metody monitorowania. Zespół projektu MoRe4nature wspiera również działania mające na celu wskazanie i wizualizację obszarów charakteryzujących się największym zanieczyszczeniem powietrza. Uczestnicy projektu opracowali przewodnik opisujący najlepsze praktyki w zakresie wykorzystania danych, zaangażowania społeczności oraz strategii komunikacyjnych.
Współpraca w zakresie przestrzegania przepisów środowiskowych
Konsorcjum projektu zajmuje się wskazywaniem i rozwiązywaniem problemów utrudniających nawiązywanie kontaktów, a także przeszkód technicznych i politycznych uniemożliwiających współpracę z mieszkańcami. Wśród najistotniejszych zagadnień badacze wskazują rozdźwięk między celami nauki obywatelskiej i instytucjonalnej, a także chroniczne niedofinansowanie oraz niedostateczny potencjał. Zespół projektu MoRe4nature dba o uwzględnianie międzynarodowych norm dotyczących jakości danych, dostępu oraz ich etycznego wykorzystania. Ich stosowanie umożliwia konsorcjum MoRe4nature budowanie węzła danych generowanych przez mieszkańców w celu włączania ich do Przestrzeni Danych Zielonego Ładu(odnośnik otworzy się w nowym oknie) oraz Europejskiej Chmury Otwartej Nauki we współpracy z finansowanym przez UE projektem SAGE(odnośnik otworzy się w nowym oknie). „Projekty oparte na nauce obywatelskiej skupione wokół inicjatywy MoRe4nature wdrażają praktyki zgodne z zasadami FAIR, które gwarantują możliwość wyszukiwania, dostępność, interoperacyjność oraz możliwość ponownego wykorzystania danych. Dzięki temu dane zachowują wartość i pozostają istotne nawet po osiągnięciu pierwotnych założeń. Liczymy na to, że inne zespoły również wdrożą podobne mechanizmy zarządzania danymi. Uważamy, że wiele zespołów nie docenia wartości gromadzonych przez siebie danych”, zauważa Joan Masó, przedstawicielka CREAF i członkini zespołu koordynującego projekt. „Projekt MoRe4nature wspiera dialog i partnerstwo między mieszkańcami i instytucjami, przekształcając proces zapewniania zgodności z przepisami w działanie oparte na współpracy, w ramach którego mieszkańcy i społeczności stanowią część rozwiązania”, mówi Wehn. Narzędzia i wnioski z projektu MoRe4nature, które zostaną udostępnione wszystkim zainteresowanym, umożliwią powielanie realizowanych działań na całym świecie i udział mieszkańców w procesie zapewniania zgodności z przepisami środowiskowymi.
