Znaczenie perspektyw rdzennych społeczności na świat wykraczający poza sferę ludzką
Wiele społeczności rdzennych postrzega zwierzęta, rzeki, góry i lasy nie tylko jako elementy przyrody, ale również jako istoty posiadające własną tożsamość. „Społeczeństwa zachodnie mają tendencję do postrzegania natury jako odrębnej od ludzi – czegoś, co można posiadać, zarządzać nim lub chronić. Natomiast wiele społeczności rdzennych traktuje zjawiska naturalne jako istoty, z którymi łączą nas długotrwałe relacje, odpowiedzialność i wzajemne zobowiązania”, mówi Selcen Küçüküstel, główna badaczka projektu ecofem.indi. W ramach projektu finansowanego z programu działania „Maria Skłodowska-Curie”(odnośnik otworzy się w nowym oknie) zbadano implikacje tej perspektywy dla kwestii środowiskowych, ponieważ przenosi ona punkt ciężkości z debat dotyczących zasobów na spotkania między różnymi sposobami rozumienia świata i jego mieszkańców. „Społeczności rdzenne to nie tylko grupy szczególnie wrażliwe, ale także powiernicy cennej wiedzy na temat życia ze środowiskiem i dbania o nie”, dodaje Küçüküstel. Zwracając uwagę na głównie męską perspektywę klasycznego animizmu(odnośnik otworzy się w nowym oknie), szamanizmu oraz badań nad relacjami między człowiekiem a naturą, Küçüküstel przyjęła w swoich badaniach również perspektywę płci. „Badaczki ekofeministyczne od dawna podkreślały powiązania między tym, jak społeczeństwa traktują przyrodę i kobiety, ale często skupiały się na kwestiach takich jak dostęp do ziemi czy opiekuńcza rola kobiet. Uznanie kobiet za przywódczynie duchowe przyczynia się do bardziej inkluzywnej polityki ochrony przyrody i środowiska”, zauważa Küçüküstel.
Dialog między Syberią a Amazonią
Küçüküstel wykorzystała wyniki swoich wcześniejszych badań nad pasterzami reniferów z plemienia Dukha(odnośnik otworzy się w nowym oknie) w Mongolii, rozszerzając je na kolumbijską Amazonię. „Oba te obszary są fascynujące z antropologicznego punktu widzenia, ponieważ zainspirowały wiele koncepcji antropologii środowiskowej”, zauważa Küçüküstel. Etnograficzne badania terenowe Küçüküstel polegały na zamieszkaniu z rdzenną kolumbijską rodziną z Amazonii i uczestnictwie w jej codziennym życiu. Tę obserwację uczestniczącą uzupełniały pogłębione wywiady, zarówno z kobietami, jak i mężczyznami, a także grupy fokusowe, obejmujące kobiety i różne pokolenia, poświęcone perspektywom płci i środowiska. Stwierdzono podobieństwa między obiema społecznościami – na przykład obie traktują lasy, góry, rzeki i zwierzęta jako sąsiadów, krewnych lub istoty, z którymi utrzymują wzajemne relacje. „Moje wcześniejsze badania terenowe na Syberii pomogły mi nawiązać rozmowy w Amazonii. Na przykład, kiedy opowiedziałam kolumbijskiemu ludowi Ticuna(odnośnik otworzy się w nowym oknie) o świętej górze, na którą lud Dukha wchodzi wyłącznie po uzyskaniu pozwolenia od ducha, natychmiast podzielili się podobnymi opowieściami”, zauważa Küçüküstel. Metody wizualizacji stały się istotnym elementem projektu – kamera 360 stopni umożliwiła uczestnikom przedstawienie samych siebie oraz stworzenie wciągającej wizualnej dokumentacji codziennego życia i relacji.
Wyjście poza proste założenia dotyczące ról kobiet
To, że rdzenne kobiety opowiadały własne historie, pozwoliło Küçüküstel wyjść poza stereotypy i dotrzeć do bardziej zróżnicowanych doświadczeń i perspektyw. Na przykład powszechnym wnioskiem badawczym było dostrzeżenie zagrożenia, jakie przemysł wydobywczy stanowi na terytoriach rdzennej ludności nie tylko dla lasów, rzek i różnorodności biologicznej, ale także dla społecznych ról kobiet, ich źródeł utrzymania i systemów wiedzy. Jednak według Küçüküstel: „Kobiety często dysponują bardzo cenioną wiedzą ekologiczną na temat roślin leczniczych, uzdrawiania, snów i relacji z istotami innymi niż ludzie, nawet jeśli nie nazywa się ich «uzdrowicielkami». Kobiety rdzenne nie są ofiarami zniszczenia środowiska, lecz mają na nie wpływ”. Jednak pomimo tego statusu na poziomie rodziny, Küçüküstel i tak stwierdziła, że przywództwo publiczne pozostaje w dużej mierze zdominowane przez mężczyzn, co sugeruje, że wiedza i autorytet publiczny nie zawsze idą w parze. „Być może antropologia czasami pomijała mniej widoczne formy wiedzy praktykowane w bardziej prywatnych lub domowych środowiskach. Zamierzam zgłębiać tę kwestię, badając nowe konteksty i udzielając się w dyskusji na temat sprawiedliwości środowiskowej, edukacji i bardziej zrównoważonych sposobów życia”, dodaje Küçüküstel. Obecnie Küçüküstel kontynuuje analizę zebranych w terenie materiałów i przygotowuje publikacje, planując przy tym uruchomienie www.livinggeographies.com (interaktywnej platformy multimedialnej) poświęconej treściom zebranym w terenie, która umożliwi odwiedzającym zapoznanie się z perspektywami rdzennej ludności w bardziej angażujący sposób.
