Nowa era odzwierzęcych chorób przenoszonych przez wektory
Choroby odzwierzęce przenoszone przez wektory (ang. vector-borne diseases, VBD), takie jak borelioza, wirus gorączki Zachodniego Nilu, malaria i Zika, już dzisiaj dotykają miliony ludzi na całym świecie, szczególnie w biedniejszych regionach. Jednak wraz z postępującymi zmianami klimatu, które rozszerzają zasięg występowania komarów(odnośnik otworzy się w nowym oknie), kleszczy(odnośnik otworzy się w nowym oknie) i ślimaków(odnośnik otworzy się w nowym oknie), ryzyko zachorowań ludzi na te choroby stale rośnie. „Badania nad wektorami i chorobami przenoszonymi przez wektory nigdy nie były tak istotne, ponieważ zmiany klimatu i globalizacja rozszerzają ich siedliska, zwiększając ryzyko transmisji, zagrażając zdrowiu ludzi i zwierząt oraz obciążając systemy opieki zdrowotnej”, mówi Anna-Sofie Stensgaard, badaczka i profesor nadzwyczajna na wydziale Zdrowia i Nauk Medycznych Uniwersytetu w Kopenhadze(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Takie badania zapewnia finansowany przez UE projekt PREPARE4VBD(odnośnik otworzy się w nowym oknie). „Naszym celem jest pomóc krajom Afryki i Europy w przygotowaniu się na nową erę odzwierzęcych chorób przenoszonych przez wektory”, dodaje Stensgaard, która pełni rolę koordynatora projektu.
Nowe spojrzenie na choroby przenoszone przez wektory
Projekt, który połączył dziesięciu partnerów uniwersyteckich i ministerialnych z pięciu krajów afrykańskich oraz trzech europejskich, znacząco poszerzył wiedzę naukową na temat zaniedbanych chorób przenoszonych przez kleszcze, komary i ślimaki. Wykorzystując połączenie metod, od hologenomiki, przez eksperymenty z ociepleniem, po zaawansowane modelowanie, badacze uzyskali nowe spojrzenie na to, w jaki sposób komary, kleszcze i ślimaki mogą dostosowywać się do zmian klimatu i rozprzestrzeniać choroby na nowe obszary. Niektóre z tych modeli wskazują, że zmiany klimatyczne mogą sprzyjać ekspansji afrykańskich komarów przenoszących malarię, narażając w przyszłości dodatkowo ponad 200 milionów ludzi. Inne badanie oparte na modelowaniu pokazuje, że zmiany klimatu będą miały nierównomierny wpływ na ślimaki przenoszące chorobę motylicy wątrobowej, rozszerzając ich zasięg w Europie, ale zmniejszając go w Afryce. W ramach projektu opracowano i udostępniono obszerne zbiory danych, które są publicznie dostępne za pośrednictwem zintegrowanej platformy wektorowej oraz bazy danych VBD projektu. Obecnie zawiera ona ponad 60 000 wpisów z odniesieniami geograficznymi, które badacze mogą wykorzystać do celów ogólnokontynentalnego mapowania ryzyka(odnośnik otworzy się w nowym oknie) oraz do modelowania wpływu zmian klimatu na przyszłe wzorce chorób. W ramach projektu PREPARED4VBD opracowano szereg innowacyjnych narzędzi do diagnostyki i nadzoru, które mogą być wykorzystywane zarówno do szybkiego wykrywania nowych chorób VBD, jak i do wczesnego ostrzegania zagrożonych populacji. Przykładem jest opracowanie środowiskowego DNA (eDNA), które może wykrywać nawet niewielkie ślady DNA wektorów lub pasożytów bezpośrednio w próbkach wody, co stanowi ważny kamień milowy we wczesnym wykrywaniu gatunków inwazyjnych.
Ramy współpracy między kontynentami
Kompleksowe badania przeprowadzone w ramach projektu PREPARE4VBD znacząco wzmocniły zdolność Afryki i Europy do wykrywania chorób przenoszonych przez wektory oraz poprawiły ich przygotowanie na potencjalne wybuchy epidemii. Co więcej, gotowe do użycia w terenie narzędzia, zintegrowane platformy danych oraz wnioski istotne dla kształtowania polityki są już wykorzystywane na obu kontynentach. Wpływ projektu wykracza jednak poza przygotowanie na wypadek wybuchu epidemii. Stanowi również przykład tego, jak globalna Północ i globalne Południe mogą współpracować, aby skuteczniej stawiać czoła międzykontynentalnym wyzwaniom. „Nasz projekt tworzy ramy współpracy między różnymi dyscyplinami, chorobami, krajami i kontynentami”, podsumowuje Stensgaard. Choć projekt dobiegł końca, jego wpływ wciąż się zwiększa. Oprócz dalszego rozwijania narzędzi i modeli stworzonych w trakcie projektu PREPARE4VBD, jego spuścizna będzie się rozszerzać również dzięki 14 początkującym badaczom, którzy po ukończeniu szkolenia kontynuują jego pracę w ramach własnych badań.