Ochrona podwodnego i przybrzeżnego dziedzictwa Europy przed zagrożeniami związanymi z klimatem
Zmiany klimatu oraz zagrożenia naturalne stanowią poważne ryzyko dla przybrzeżnego i podwodnego dziedzictwa Europy. Rozpoczęty w 2023 r. i finansowany przez UE projekt THETIDA(odnośnik otworzy się w nowym oknie) podejmuje działania w celu jego ochrony.
Ochrona siedmiu obiektów
Zespół projektu THETIDA koncentruje się na siedmiu obiektach dziedzictwa kulturowego zlokalizowanych w basenie Morza Śródziemnego i północnej Europie: wraku samolotu z czasów II wojny światowej spoczywającego u wybrzeży Portugalii, dwóch wrakach statków we Włoszech, jeziorze IJssel w Holandii, zamku na Mykonos w Grecji, wraku statku odkrytego u wybrzeży Cypru i stacji kolejki linowej do transportu węgla w Norwegii. Celem badaczy jest zapobieganie nieodwracalnym uszkodzeniom tych obiektów i zapobieganie wszelkim dodatkowym zagrożeniom poprzez połączenie wykrywania in situ, obserwacji satelitarnych oraz zaawansowanych technologii monitorowania podwodnego. Equa, jedno z włoskich stanowisk pilotażowych, to ścigacz okrętów podwodnych z czasów II wojny światowej, leżący 40 metrów pod powierzchnią morza u wybrzeży północno-zachodnich Włoch. Wrak stał się siedliskiem bogatej fauny morskiej, która przyciąga nurków i rybaków, a obecnie musi również mierzyć się – niestety – z zanieczyszczeniami. W 2023 r. naukowcy wykryli wzrost temperatury dna morskiego o 2°C i nietypowy prąd wznoszący, który mieszał piasek i muł z dna morskiego. Takie procesy mogą przyspieszyć erozję statku. „Odkrycia te podkreśliły potrzebę dalszego pobierania próbek i analizy naukowej w celu potwierdzenia wpływu klimatu na degradację wraków”, zauważa Angelos Amditis, dyrektor ds. badań i rozwoju w Instytucie Komunikacji i Systemów Komputerowych, będącym koordynatorem projektu THETIDA w Grecji, w opublikowanym niedawno komunikacie prasowym(odnośnik otworzy się w nowym oknie). Holenderskim stanowiskiem badawczym projektu THETIDA jest Ijssel – największy zbiornik słodkiej wody w kraju, oddzielony od morza groblą usypaną w 1932 roku. Badacze skupili się na Gemaal de Poel, starej przepompowni graniczącej z jeziorem. „Władze nie wiedziały, co zrobić z budynkiem i rozważały jego ewentualne wyburzenie”, relacjonuje Deniz Ikiz, badacz z holenderskiego Uniwersytetu Technologicznego w Eindhoven, partnera projektu. „Ale tamtejsza społeczność uważała, że jest on częścią ich dziedzictwa i czuła się z nim związana”. W ramach projektu zorganizowano żywe laboratoria, aby uwzględnić opinie obywateli w strategiach ochrony obiektu. „Kluczowe jest poznanie priorytetów różnych społeczności za pośrednictwem żywych laboratoriów, aby zidentyfikować to, co cenią i co postrzegają jako swoje dziedzictwo”, zauważa Ikiz. „To studium przypadku jest doskonałym przykładem na to, jak można podejmować decyzje”.
Warto chronić... czy jednak nie
Norweski obiekt pilotażowy – stacja kolejki do transportu węgla Hiorthhamn w prowincji Svalbard – skłonił badaczy do postawienia pytania, czy niektóre obiekty dziedzictwa kulturowego powinny być w ogóle chronione. Stacja straciła swoje praktyczne znaczenie po zamknięciu ostatniej kopalni węgla w regionie w 2025 roku, a jeśli nie zostaną podjęte działania łagodzące, zmiany klimatyczne mogą spowodować jej zniknięcie w ciągu najbliższych dwudziestu lat. Z drugiej strony szybkie topnienie wiecznej zmarzliny i erozja wybrzeży sprawiają, że ochrona tego miejsca jest prawie niemożliwa. Oznacza to, że decyzje dotyczące ochrony muszą być realistyczne, oparte na rzeczywistych warunkach zmian klimatycznych i wynikających z nich ograniczeniach. „Sam fakt, że społeczność wciąż żyje na danym terenie, nie jest decydujący”, zauważa Paloma Guzman, badaczka z Norweskiego Instytutu Badań nad Dziedzictwem Kulturowym, partnera projektu THETIDA (Technologies and methods for improved resilience and sustainable preservation of underwater and coastal cultural heritage to cope with climate change, natural hazards and environmental pollution). „Chodzi o ponowną ocenę tego, co uznajemy za znaczące dziedzictwo, tak aby jego ochrona opierała się na wspólnej historii i wartościach, a nie jedynie na ogólnym obowiązku wynikającym z wieku”. Więcej informacji: strona internetowa projektu THETIDA(odnośnik otworzy się w nowym oknie)
